روز اُولاغ
برای سه‌شنبه‌های بی‌خودرو
مردی با موی سفید و قامتی شکسته از روزگار زبان به لعن و نفرین دولت گشوده بود؛ علت را جویا شدم: «از اسلامشهر می‌آیم. امروز سه‌شنبه است و دولت منع کرده. هفته پیش با ماشین آمدم. اداره راه نداد. گذاشتم کنار خیابان. جریمه شدم. امروز نیاوردم. گفتن اگر هیربید (منظورش هیبرید است) داشته باشی، از اون ماشین‌های گران، می‌توانی ببری داخل. من یک پراید دارم که در مسیر هم با آن مسافرکشی می‌کنم. اگر هیربید دارم که مسافرکشی نمی‌کردم.»
آبدارچی یک اداره‌ی دولتی بود که سه‌شنبه‌های بی‌خودروی آقای پزشکیان، او را عاصی کرده بود و جان به لب. نانش را بریده بودند، دستش کوتاه بود و زیر لب اول و آخر دولت را به هم دوخته بود. مصداقی بود از عدم شناخت دولت از زندگی مردم و عدم تطبیق طرح روی کاغذ و اجرا در واقعیت. گویا شعاع دید دولت فراتر از مدیران بلندپایه‌اش نمی‌رود یا آنانی که توان خرید خودروی هایبرید دارند!
این موضوع مرا به عصر ایلخانان مغل برد و قانونی که مرکب مردم را مصادره می‌کردند و مردم از ترس، اسب و استر خود را در خانه پنهان می‌کردند. مسعودنامه‌ی امروز پس از ماه‌ها تاخیر ارجاعی دارد به «تاریخ مبارک غازانی» از «جامع‌التواریخ» اثر رشیدالدین فضل‌الله همدانی، از برجسته‌ترین وزیران، دانشمندان، پزشکان و مورخان تاریخ ایران، در دورهٔ حکومت ایلخانان مغول (۶۲۶ تا ۶۹۷ هجری شمسی). او نه تنها یک سیاستمدار و مدیر اصلاح‌گر بود، بلکه با تأسیس مجتمع علمی، پزشکی و دانشگاهی «ربع رشیدی» در تبریز، خدمات بی‌نظیری به علم و فرهنگ ایران و جهان کرد.
رشیدالدین فضل‌الله در کتاب تاریخ خود از قانون حق مصادره اسب برای مأموران حکومتی (اُولاغ)، یاد می‌کند که در آن زمان با نیتی عام‌الملنفعه برای کمک به شبکه پستی کشور (یام) وضع شده بود. اوگتای‌قاآن در ابتدا این قانون را برای جلوگیری از ظلم مأموران وضع کرده بود! اما با گذشت زمان و در دهه‌های بعد (در زمان جانشینان او در ایران)، این سیستم فاسد شد؛ مأموران به اسب‌های دولتی قانع نشدند و سیستم «اولاغ» به ابزاری قانونی برای غارت اسب، قاطر و اموال مردم توسط هر فرد زورگویی تبدیل شد. مردم از ترس ماموران حکومت و عمال آنها چارپایان خود را از خانه بیرون نمی‌آوردند و این رویه منجر به فلج شدن تجارت، خسارت به کشاورزی و ناامنی گسترده در جاده‌ها شده بود. تا اینکه غازان‌خان با یک حکم حکومتی (یرلیغ) به این فساد پایان داد.
در هر دوره‌ای از تاریخ با ایده‌هایی روبرو هستیم که حتا ممکن است در ابتدای امر با نیتی خیر، اعمال شده باشند؛ اما رفته رفته به ابزاری برای ظلم و زور تبدیل شده‌اند. ممکن است آقای پزشکیان نیز بگوید این طرح، صورت پیشنهادی داری و هیچ اجباری در کار نیست. اما در خاطر داشته باشند که حکم مستحبی حکما تا به پایین دست رسد به اوجب واجبات بدل می‌گردد. چنانکه سعدی حکایت می‌کند:
نوشین‌روان عادل را در شکارگاهی صید کباب کردند و نمک نبود. غلامی به روستا رفت تا نمک آرد. نوشیروان گفت: نمک به قیمت بستان تا رسمی نشود و ده خراب نگردد. گفتند: از این قدر چه خَلَل آید؟ گفت: بنیاد ظلم در جهان اوّل اندکی بوده‌است هر که آمد بر او مَزیدی کرده تا بدین غایت رسیده.
«اگر ز باغِ رعیّت مَلِک خورد سیبی
بر آورند غلامانِ او درخت از بیخ»
نیز قدما توصیه کرده‌اند که حاکم حتا در خیال خود نیز طمع در زندگی مردم نبندد، که ظلمی است توامان؛ دامن‌گیر خلق‌الله و حکومت. چنانکه در «جوامع الحکایات و لوامع الروایات» آمده است:
روزی قباد شکار رفته بود. بسیار بتاخت و از لشکر جدا افتاد. دو سه خیمه کهنه در میان صحرا دید. نزدیک رفت و گفت: مهمان خواهید؟ زالی برون آمد [پادشاه را نمی‌شناخت اما] عنان اسب او بگرفت و او را فرود آورد. چون نماز شام شد، ماده گاوی چند از صحرا برسیدند. زال، دخترکش را گفت: ای فرزند، برخیز مقداری شیر بدوش، تا پیش آن مهمان عزیز برم. دخترک برفت و شیر بسیار بدوشید، چنانکه قباد را از آن عجب آمد و گفت: این جماعت به واسطه عدل ما در این صحرا نشسته‌اند، و هر روز چندین شیر از ستور می‌گیرند. اگر از یک هفته یک روز شیر به سلطان دهند، در حال ایشان هیچ خللی نیاید و خزانه را توفیر باشد.
پس با خود قرارداد چون به دارالملک رسد، آن مواضعه بر رعیت دهد. چون شب بگذشت و نسیم سحر بوزید، مادر دختر را بیدار کرد که برخیز و گاو را بدوش. دختر برخاست و خواست که گاو بدوشد، فریاد کرد و گفت: ای مادر، برخیز و روی به دعا آر که پادشاه نیت ظلمی کرده است. قباد گفت: سبحان الله! این کودک از چه دانست که من این اندیشه کرده‌ام! پیرزن برخاست و به تضرع هرچه تمامتر دعا گفت. قباد پیرزن را بخواند و گفت: به چه دانستی که پادشاه اندیشه ظلم کرده است؟ گفت: هر بامداد گاو ما شیر بسیار دادی، و امروز شیر نداد و سببی دیگر حادث نشده بود، دانستیم که اثر آن است که پادشاه نیتی بد کرده است و هرگاه که پادشاه نیت ظلم کند، خدای تعالی، برکت و خیر از زمین بردارد و اثر آن به همه چیز برسد و هرگاه که پادشاه نیت خیر کند، خداوند سبحانه و تعالی چندان خیر و برکت به عالم فرستاد تا آثار آن به همه جهان برسد. قباد گفت: راست گفتی و مرا انتباهی پدید آمد. از سر آن نیت در گذشتم و آن اندیشه را فروگذاشتم.
سه‌شنبه‌های بی‌خودرو نمونه‌ای است از نقش ایوان که دولت در پی آن است. تاب‌آوری مردم برای روزهای سخت‌تر نیاز به آموختن و آزمون ندارد. ما نمونه‌ای هستیم آشکار از دندان خشم بر جگر خسته. قورباغه‌ی دیگ جوشان تصمیمات دولت‌ها. پیش‌تر از «سه‌شنبه‌های بی‌خودرو و عقل‌های پیاده» گفته شد که در شما اثر نکرد. امید که دم گرم قدما کارگر شود و دولت از خیر این شر به‌القوه بگذر. نویسنده از اینکه در این وانفسا، قلم و کاغذ را برای این هیچ به هدر می‌دهد شرمسار است، شما از رفتن در کار مردم، چطور؟